Spółdzielnie socjalne - BiznesForum.pl

Sam pomysł na spółdzielnie socjalne ma już kilka lat, a pierwsza ustawa dotycząca spółdzielni socjalnych została uchwalona ok. dwóch lat temu.

Ponieważ często jetem proszony o opinie w przypadku "nowości ustawowych", a konkretnie o jakości ustaw, próbowałem uzyskać informacje na ten temat.

W rozmowie z urzędnikiem okazało się, że owszem ustawa jest ...., ale PUP-y nie udzielają dotacji na zakładanie spółdzielni socjalnych, bo.... brak jest przepisów wykonawczych w tej sprawie. Okazało sie również, że ustawa jest bublem legislacyjnym, ponieważ ustawodawca zapomniał w ustawie zdefiniować pojęcie spółdzielni socjalnej.

Z powodu krótkiego "życia" trudno byłoby zebrać reprezentatywny materiał badawczy, który pozwalałby na ocenę funkcjonowania tych spółdzielni. 2/3 nowopowstających firm upada lub jest likwidowana w ciągu trzech lat, dlatego pierwsze miarodajne diagnozy będzie można uzyskać po upływie okresu trzyletniego.

Spółdzielnie mają charakter spółek pracowniczych, w których pracownicy są jednocześnie właścicielami. Niewielka część przedsiębiorstw państwowych (zatrudniająca do 300 pracowników) była prywatyzowana na zasadzie spółek pracowniczych (leasingu pracowniczego). Ten sposób prywatyzacji polegał na wykupie przez pracowników skomercjalizowanego przedsiebiorstwa państwowego, a zapłata następowała w ratach z zysku wypracowanego przez spółkę.
Spółki pracownicze od początku miały przeciwników wśród klasy politycznej oraz lobbingu zagranicznego. Zważywszy, że spółki te były niedokapitalizowane, miały bardzo bardzo ograniczoną zdolność kredytową (ograniczoną dodatkowo spłatami "leasingowymi"), dlatego nie mogły szybko rozwijać się. W praktyce okazało się, że wiele z tych spółek wyszło zwycięsko z trudnej sytuacji i nieźle sobie nawet radzi. Najbardziej chyba znaną spółką pracowniczą jest "Hortino", a pozycja rynkowa Hortino jest dobra i spółka nadal się rozwija.

Amerykański Plan Własności Pracowniczej, przykład spółek tego typu w okresie dwudziestolecia międzywojennego w Polsce (np. Gazolina), akcjonariat pracowniczy, który jest już z powodzeniem realizowany od kilkudziesieciu lat w kraju Basków dowodzą, iż najlepszą formą własności jest właśnie akcjonariat pracowniczy.

Między właścicielem (kapitalistą), a robotnikiem istniej konflikt interesu, polegający na tym, że kapitalista chce mieć jak najwyższy zysk, a robotnik, czy pracownik najemny chce jak najwięcej zarabiać. Ten konflikt nie występuje, jeżeli pracownik jest jednoczesnie współwłaścicielem (akcjonariuszem, udziałowcem) firmy, w której pracuje. Taki pracownik ma znacznie wyższy poziom motywacji do pracy, nie trzeba go pilnować, by czegoś nie ukradł, czy dosypiał gdzieś na zaułku przedsiębiorstwa.

Doświadczenia światowe związane z akcjonariatem pracowniczym wykazują, że pracownicy spółek pracowniczych nie strajkują, nie żądają podwyżek, gdy sytuacja finansowa spółki jest zła, a jednocześnie każdy z akcjonariuszy-pracowników ma swój udział w zakresie ulepszeń technologii, poprawy skuteczności marketingu.

Kilka lat temu okazało się, że w USA, wśród najefektywniejszych przedsiebiorstw 51% z nich to spółki pracownicze. A przecież wtedy tylko 20 mln Amerykanów uczestniczyło we własności pracowniczej. Doświadczenia pokazały również, że w okresie recesji spółki pracownicze nie tylko nie zwalniały pracowników, ale często zatrudniały dodatkowych.

Istnieje nawet teoria, że związki zawodowe nie są zbędne w spółkach pracowniczych, a jesli nawet są to odgrywają pożyteczną rolę. Kapitalizm "tradycyjny" wykorzystuje zwykle przywódców związkowych do pacyfikacji nastrojów pracowniczych, a de fakto istnieje zazwyczaj porozumienie między kierownictwem przedsiebiorstwa i przywódcami związkowymi (oczywiście jest to związane z korzyściami finansowymi dla przywódców związkowych).

To tylko niektóre aspekty akcjonariatu pracowniczego, wysoce zbieżnego z ideą spółdzielni społecznych. Nazwanie tej instytucji spółdzielnią socjalną nie jest zbyt fortunne, gdyż mimo, iż mieliśmy do 1939 roku bardzo dobre wzorce spółdzielczości, to w okresie powojennym władza komunistyczna zniszczyła ruch spółdzielczy, robiac z niego atrapę. Nie całkiem to się udało, ale zły wizerunek spółdzielni tkwi nadal w świadomości ludzkiej.

Może zamienne stosowanie okresleń akcjonariat pracowniczy, spółdzielnia, własność pracownicza wydawać się mylące, ale idea jest w każdym przypadku ta sama.

Do tej pory PUP-y nie udzielały dotacji osobom, które prowadziłyby działalność gospodarczą wspólnie (niemożliwe było łączenie dotacji we wspólnie prowadzonej działalności). Teraz jest taka możliwość i jakkolwiek jakość ustaw pozostawia zwykle wiele do życzenia, to na pewno jest to krok w dobrym kierunku.

Mariusz Czerwiński